De VVD zet vraagtekens bij het toenemende gebruik van procesafspraken tussen het Openbaar Ministerie en verdachten in zware strafzaken. Volgens de partij schuurt deze praktijk met kernwaarden van het strafrecht, zeker wanneer zij wordt toegepast in grote drugszaken, terwijl een expliciet wettelijk kader ontbreekt.
Procesafspraken tussen het Openbaar Ministerie en de verdediging hebben de afgelopen jaren een vaste plek gekregen in de strafrechtpraktijk. Door vooraf afspraken te maken over onder meer de procesgang en de strafeis, kunnen complexe en omvangrijke zaken sneller worden afgedaan. Met name in zaken rond georganiseerde criminaliteit roept deze ontwikkeling echter fundamentele vragen op over de grenzen van onderhandelen binnen het strafproces.
In recente berichtgeving van de NOS uit de VVD stevige kritiek op de inzet van procesafspraken in grote drugszaken. VVD-Kamerlid Ulysse Ellian stelt dat procesafspraken in uitzonderlijke gevallen verdedigbaar kunnen zijn, maar dat zij onwenselijk zijn wanneer het gaat om verdachten met een leidende rol binnen criminele organisaties. Juist in dit type zaken zou een volledig, openbaar en transparant strafproces centraal moeten staan.
Efficiëntie versus rechtsstatelijke normstelling
Volgens de VVD bestaat het risico dat procesafspraken leiden tot lagere strafeisen dan in zaken waarin een volledige inhoudelijke behandeling plaatsvindt. Dat roept vragen op over het normerende karakter van het strafrecht en het signaal dat daarmee richting de samenleving wordt afgegeven. Bij zware vormen van criminaliteit hoort, zo stelt de partij, een openbare zitting waarin de rechter na een volledige beoordeling tot een oordeel komt.
Daarnaast wijst de VVD op het ontbreken van een duidelijke juridische basis voor procesafspraken in dit soort zaken. Hoewel wordt gewerkt aan wetgeving om procesafspraken te reguleren, bestaat er op dit moment geen expliciet wettelijk kader dat de toepassing ervan bij zware georganiseerde misdaad afbakent. Dat gebrek aan heldere randvoorwaarden maakt de praktijk volgens de VVD kwetsbaar.
Reactie van het Openbaar Ministerie
Het Openbaar Ministerie benadrukt juist het belang van procesafspraken voor een efficiënte strafrechtspleging. Door langdurige en complexe procedures te verkorten, ontstaat meer ruimte binnen de strafrechtketen om ook andere zaken voortvarend te behandelen. In een context van structurele capaciteitsdruk ziet het OM procesafspraken als een noodzakelijk instrument.
Volgens het OM is daarbij geen sprake van automatische strafkorting. De rechter toetst procesafspraken zelfstandig en kan deze afwijzen wanneer zij onvoldoende zorgvuldig of proportioneel zijn. Bovendien kan via procesafspraken worden ingezet op hoge geldboetes en ontnemingsmaatregelen, waarmee crimineel verkregen vermogen wordt afgeroomd.
De discussie over procesafspraken raakt daarmee aan een fundamentele vraag over de inrichting van het strafproces: hoe ver mag efficiëntie reiken zonder afbreuk te doen aan rechtsstatelijke uitgangspunten als openbaarheid, normstelling en rechterlijke controle? Dat debat zal, mede in het licht van toekomstige wetgeving, voorlopig onverminderd worden voortgezet.
