Het coalitieakkoord ‘Aan de slag’ van D66, VVD en CDA bevat verstrekkende plannen voor de rechtsstaat, toegang tot het recht en de strafrechtketen, met directe gevolgen voor de dagelijkse praktijk van juristen en notarissen. De coalitie kiest nadrukkelijk voor versterking van onafhankelijke rechtspraak, lik-op-stuk in het strafrecht en vereenvoudiging van procedures, maar legt tegelijk zwaardere verantwoordelijkheden bij professionals in de juridische keten.
Sterkere, onafhankelijkere rechtsstaat
De coalitie wil de Raad voor de rechtspraak geheel losmaken van de politiek door benoemingen van raadsleden onafhankelijk van de minister te organiseren en de Rechtspraak een eigen begroting te geven, afgescheiden van de justitiebegroting. Ook wordt artikel 120 Grondwet gewijzigd om constitutionele toetsing aan klassieke grondrechten mogelijk te maken, waarmee rechters een expliciete rol krijgen in de toetsing van wetgeving aan de Grondwet.
Tegelijkertijd wordt de Wet Openbare Manifestaties aangescherpt: burgemeesters krijgen ruimere bestuursrechtelijke bevoegdheden om demonstraties te begrenzen of te verplaatsen, en strafbare feiten tijdens demonstraties kunnen zwaarder worden bestraft. Voor juristen betekent dit een verschuiving in het evenwicht tussen demonstratierecht, openbare orde en strafrechtelijke afdoening.
De politiek-bestuurlijke context verandert eveneens: het minderheidskabinet presenteert samenwerking met parlement en maatschappelijke organisaties als voorwaarde voor stabiel wetgevingsbeleid, wat gevolgen zal hebben voor de totstandkoming en implementatie van juridische regelgeving.
Strafrechtketen, advocatuur en toegang tot het recht
In de strafrechtketen kiest de coalitie nadrukkelijk voor versnelling en ontlasting van het OM door uitbreiding van afdoeningsbevoegdheden van de politie, onder meer via politietransactie en politiestrafbeschikking voor veelvoorkomende feiten als winkeldiefstal en vernieling, met de belofte van “adequate rechtsbescherming”. De maximale straffen voor zware cyberdelicten gaan omhoog, gegevensdeling in de justitieketen wordt verruimd en de digitale bedrijfsvoering van het OM moet “duurzaam op orde” worden gebracht.
Tegen de achtergrond van een overvolle keten wordt geïnvesteerd in extra celcapaciteit en strengere regimes; zedenzaken met minderjarige slachtoffers worden vaker achter gesloten deuren behandeld en namen in grote zedenzaken vaker gecodeerd. Daarnaast komt er een eigen bijdrage voor veroordeelden in de forensische zorg.
Specifiek voor de advocatuur kondigt het akkoord een voorstel aan voor betere bescherming van advocaten tegen druk vanuit de georganiseerde criminaliteit, met nadruk op zaken in zware regimes en in samenhang met uitbreiding van de kroongetuigenregeling en zwaardere aanpak van contrabande in detentie. De bredere aanpak van bewaken en beveiligen, inclusief uitvoering van aanbevelingen na de moord op Peter R. de Vries, raakt eveneens de praktijk van advocaten en andere bedreigde beroepsgroepen.
Voor slachtoffers wordt het civielrechtelijk spoor rond schadevergoeding ingrijpend herzien: de coalitie “kijkt naar” normering en standaardbedragen, meer ruimte voor collectieve vorderingen en een aparte, laagdrempelige procedure naast het strafproces, wat de rol van advocaten in slachtofferzaken kan veranderen.
De toegang tot het recht wordt expliciet als kernpunt benoemd: griffierechten gaan omlaag en de sociale advocatuur wordt extra gefinancierd om het recht op een advocaat voor iedereen te waarborgen. Voor de bredere juridische praktijk blijft vereenvoudiging van wet- en regelgeving een rode draad, met periodieke “Vereenvoudigingswetten” en een expliciete inzet op minder complexe regels en een slankere, productievere overheid.
Voor notarissen en ondernemingsjuristen zijn verder relevant: de aangekondigde herziening van AVG-toepassing, vereenvoudiging van de Wet bestuur en toezicht rechtspersonen, beperking van aansprakelijkheid van vrijwilligers en een versterkt Bibob‑regime in Caribisch Nederland. Deze lijnen onderstrepen dat het coalitieakkoord niet alleen de publieke rechtsstaat, maar ook de private rechtspraktijk structureel zal beïnvloeden.
