Gemeenten die dak- en thuisloze mensen beboeten voor buitenslapen, wildplassen en bedelen, handelen niet in lijn met mensenrechten. Het College voor de Rechten van de Mens publiceert een onderzoek, een handreiking en een factsheet om gemeenten op weg te helpen naar een menswaardige aanpak.
Overlevingsactiviteiten zijn dagelijkse levensbehoeften die mensen die dak- of thuisloos zijn noodgedwongen in de publieke ruimte uitvoeren. Als hiervoor een verbodsbepaling in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) geldt, kunnen mensen in een zeer kwetsbare positie beboet worden voor activiteiten die ieder ander in zijn privé woonruimte uitvoert. Volgens het College kunnen het instellen en handhaven van zo’n verbod leiden tot schending van onder meer het recht op leven in waardigheid, het recht op een behoorlijke levensstandaard en het recht op bescherming tegen discriminatie. Ook een verbod dat in de APV blijft staan terwijl nauwelijks wordt beboet, is problematisch: de dreiging van een boete blijft bestaan.
Europese rechtspraak en VN-oproep
Het VN-comité inzake economische, sociale en culturele rechten riep Nederland in 2025 op wetten in te trekken die mensen die op straat leven direct of indirect criminaliseren. Het EHRM oordeelde in Lăcătuș t. Zwitserland (2021) dat een algemeen bedelverbod in strijd is met artikel 8 EVRM. Alleen een specifiek verbod op agressief of opdringerig bedelen is onder strikte voorwaarden toelaatbaar. Het Europees Comité voor Sociale Rechten stelde in zaken tegen Frankrijk en België vast dat bedelverboden leiden tot indirecte discriminatie op grond van sociaaleconomische status.
Het College adviseert gemeenten daarom om het buitenslaapverbod te schrappen. Het bedelverbod moet worden geschrapt of beperkt. Verder hoort het wildplasverbod niet van toepassing te zijn op dakloze mensen wanneer geen gratis toegankelijke openbare toiletten beschikbaar zijn. Voor concrete overlast bestaan algemene overlastartikelen.
Contact in plaats van boete
Het verkennende onderzoek van Klooster Onderzoek en Advies is gebaseerd op interviews met 62 betrokkenen in tien gemeenten. Het onderzoek laat zien dat boetes niet leiden tot gedragsverandering of het accepteren van hulp. Onbetaalde boetes lopen via het CJIB op tot schulden en ondermijnen het vertrouwen in hulpverlening. Landelijk nam het aantal boetes voor buitenslapen tussen 2023 en 2025 toe met 13 procent. Rotterdam, Den Haag en Vlaardingen waren in 2025 samen goed voor meer dan de helft daarvan.
Omdat de boete wegvalt als instrument om staande te houden en een dossier op te bouwen, loopt de weg naar zorg vooral via het gesprek. Daarvoor zijn voldoende veldwerkers nodig, net als duo’s van zorg en handhaving, inzet van ervaringskennis en training van boa’s en politie. De onderzoekers raden aan de verbodsbepaling zelf uit de APV te schrappen, omdat een motie of toezegging kwetsbaar is voor collegewisselingen. Gemeenten kunnen dit volgens geïnterviewden echter niet alleen: het woningtekort ondermijnt elke lokale aanpak.
Lees hier het volledige onderzoek en de factsheets.
