Het regeerakkoord bevat veel voorstellen die de rechtsstaat kunnen verzwakken of zelfs in strijd zijn met de beginselen van rechtsstatelijkheid. Dat blijkt uit de quickscan die een onafhankelijke commissie heeft uitgevoerd in opdracht van de Nederlandse Orde van Advocaten.
De commissie rechtsstatelijke toets regeerprogramma werkt in het rapport met kleuren. Voorstellen die de rechtsstaat kunnen versterken worden groen gemarkeerd. Geel is de kleur voor voorstellen die de rechtsstaat kunnen verzwakken zijn geel. En voorstellen die in strijd zijn met beginselen van rechtsstatelijkheid worden met rood gemarkeerd. De gele en rode markeringen zijn veruit in de meerderheid.
Vooral de asielplannen van het kabinet, en dan met name de geplande inzet van het staatsnoodrecht, kleuren dieprood in het rapport. “Als één ding staten onderscheidt die geen rechtsstaat zijn, van staten die dat wel zijn of willen zijn, dan is dat het misbruik van het noodrecht”, aldus de commissie. Voorzitter Elaine Mak, hoogleraar Encyclopedie van de rechtswetenschappen en Rechtstheorie aan de Universiteit
Utrecht, zegt dat de commissie geen enkele legitieme aanleiding ziet om het staatsnoodrecht toe te passen op het asielbeleid.
Lees ook:
• Steeds meer asielaanvragen afgewezen: advocaten waarschuwen voor extra werk
• RvS: hoe vaak mag minister beslistermijn voor asielverzoeken oprekken?
• Asieladvocaat: ‘Het is niet voor te stellen hoe stressvol het afgelopen jaar is geweest voor derdelanders’
Rechtstatelijkheid
Het kabinet wijdt in het regeerprogramma een volledig hoofdstuk aan goed bestuur en een sterke rechtstaat. Iedereen – dus ook de overheid – moet zich aan het recht houden, zo schrijft het kabinet. “Hierbij staan rechtvaardigheid, rechtsgelijkheid en de toegang tot het recht, rechtsbescherming en de onafhankelijkheid van de rechtspraak centraal. Dit moet ervoor zorgen dat de staat bestuurd wordt en de belangen van de gemeenschap gediend worden, zonder dat de rechten van minderheden teniet worden gedaan.”
Een liefdesverklaring noemt de commissie deze woorden in het regeerprogramma. Maar, zo schrijft zij: “Niet een openbare belijdenis door de overheid, maar de concrete maatregelen en beslissingen van die overheid in de alledaagse praktijk maken de rechtsstaat.”
Sociale advocatuur
De regering heeft geen enkele maatregel aangekondigd om de sociale advocatuur te versterken terwijl het aantal sociaal advocaten gestaag afneemt. Naar het oordeel van de commissie is de huidige situatie daarmee niet alleen een risico voor de rechtsstaat, maar neemt het kabinet voor lief dat de ‘bijzonder problematische tekorten’ zich inderdaad voordoen en dat de toegang tot het recht voor een steeds grotere groep mensen niet langer gegarandeerd is.
Groene punten
Ziet de commissie dan helemaal geen lichtpunten? Toch wel. De opheffing van het constitutionele toetsingsverbod voor de rechter krijgt een groene kleur. De oprichting van een constitutioneel hof daarentegen wordt beoordeeld als geel: een voorstel dat de rechtsstaat kan verzwakken. Want constitutionele hoven kunnen ook uitgroeien tot instrumenten van politieke krachten om de beweegruimte en onafhankelijkheid van de regering, het parlement en in het bijzonder de gewone rechter te beperken.
Andere voorstellen die op instemming kunnen rekenen zijn: onder andere de verzelfstandiging van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State en meer rechterlijk toezicht op overheidsoptreden ten aanzien van kinderen.
Ook het wetsvoorstel Handhaving sociale zekerheid krijgt een groene markering. Hierin wordt het ‘vergisrecht’ opgenomen, zodat burgers niet meer genadeloos worden afgestraft als ze onbedoeld een fout maken.
Vervolg
Voor de NOvA biedt de analyse van de commissie rechtsstatelijke toets regeerprogramma handvatten om tijdens de komende begrotingsbehandeling aandacht te vragen van het kabinet en het parlement te brengen, zegt woordvoerder Eric Trinthamer. Investeringen in de sociale advocatuur zullen daarbij zeker op de agenda staan.
Lees meer:
