Verdachten met werk, een opleiding of een hoger inkomen krijgen gemiddeld gunstigere uitkomsten in strafzaken dan verdachten met een minder gunstige maatschappelijke positie. Dat blijkt uit een omvangrijk WODC-onderzoek naar verschillen in afdoeningsuitkomsten binnen de strafrechtketen.
Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) heeft onderzocht in hoeverre sociaaleconomische kenmerken van verdachten samenhangen met de afdoening van strafzaken. Uit de analyse van ruim 2,5 miljoen strafzaken van volwassen verdachten blijkt dat verdachten met een sterkere sociaaleconomische positie gemiddeld gunstigere uitkomsten hebben dan verdachten met een minder gunstige positie.
Het onderzoek keek naar vier kenmerken van sociaaleconomische positie: arbeidsmarktstatus, opleidingsniveau, huishoudinkomen en woningbezit. Daarbij is rekening gehouden met onder meer het type delict, eerdere veroordelingen, leeftijd en geslacht.
Vaker afdoening door OM
Volgens het WODC worden verdachten met gunstigere sociaaleconomische kenmerken niet minder vaak gestraft, maar krijgen zij wel vaker een straf opgelegd door het Openbaar Ministerie in plaats van door de rechter. Omdat alleen rechters gevangenisstraffen kunnen opleggen en rechterlijke uitspraken openbaar zijn, kan die vroege selectie gevolgen hebben voor zowel de zichtbaarheid als de zwaarte van sancties.
Daarnaast blijkt dat verdachten met werk, een opleiding, een hoger opleidingsniveau, een bovenmodaal inkomen of een koopwoning minder vaak een gevangenisstraf krijgen. Geldboetes worden juist vaker opgelegd aan verdachten met gunstigere sociaaleconomische kenmerken, al zijn deze gemiddeld lager.
Arbeidsmarktstatus blijkt daarbij de sterkste samenhang te vertonen met strafrechtelijke uitkomsten. Verdachten die werken of een opleiding volgen worden bij de straftoemeting relatief vaker ontzien dan verdachten die niet werken, niet studeren en geen uitkering ontvangen.
Ruimte voor maatwerk of risico op ongelijkheid?
Het WODC berekende ook de totale zwaarte van opgelegde sanctiepakketten. Daarbij voorspelt het model dat verdachten met de minst gunstige sociaaleconomische kenmerken gemiddeld een aanzienlijk zwaarder sanctiepakket krijgen dan verdachten met de sterkste positie. Volgens de onderzoekers komt het verschil neer op ongeveer 18 dagen extra onvoorwaardelijke gevangenisstraf, 36 uur extra taakstraf of een boete van circa 900 euro.
Volgens het WODC zijn de verschillen niet automatisch onrechtmatig, omdat officieren van justitie en rechters ruimte hebben om persoonlijke omstandigheden mee te wegen bij de afdoening van strafzaken. Zo kunnen zij bij verdachten met stabiele maatschappelijke bindingen meer mogelijkheden zien voor verzachtende omstandigheden of alternatieve sancties.
Tegelijkertijd constateren de onderzoekers dat op geaggregeerd niveau sprake is van structureel ongunstigere uitkomsten voor verdachten in een sociaaleconomisch kwetsbare positie. Volgens het WODC kunnen dergelijke patronen niet alleen leiden tot ongelijke uitkomsten, maar ook het vertrouwen in de rechtsstaat en het gevoel van rechtvaardigheid ondermijnen. Daarnaast wijzen de onderzoekers erop dat een gevangenispopulatie die relatief vaak bestaat uit mensen in een sociaaleconomisch kwetsbare positie kan bijdragen aan beeldvorming waarin criminaliteit sterker met deze groepen wordt geassocieerd.
Het WODC pleit voor verdere reflectie binnen de strafrechtketen. Daarbij wordt onder meer gewezen op de mogelijkheid van een periodieke justitiële gelijkheidsmonitor om verschillen in strafrechtelijke uitkomsten beter zichtbaar te maken.
