Voor het zesde achtereenvolgende jaar luiden Europese Mensenrechteninstituties de noodklok over de staat van de rechtsstaat in de Europese Unie. Hoewel er enkele positieve ontwikkelingen zijn, blijven structurele problemen aanhouden. Specifieke aanbevelingen en het belang van een sterke NHRI, ook in Nederland, staan daarbij centraal.
Het nieuwste gezamenlijke rapport van Europese Nationale Mensenrechteninstituties (NHRIs), gepubliceerd door ENNHRI, schetst wederom een zorgelijk beeld van de stand van de rechtsstaat in Europa. Nederlandse ervaringsdeskundigen binnen deze instituten bevestigen dat de negatieve trend die jaren geleden is ingezet, ook in 2025 voortduurt. Belangrijke thema’s zijn de onafhankelijkheid en het functioneren van deze instituties zelf, de kwaliteit van civiele ruimte, bescherming van mensenrechtenverdedigers, en de toestand van rechtspraak en media.
ENNHRI benadrukt dat deze structurele zorgen wijzen op een dringende noodzaak voor zowel nationale als EU-brede versterking van instrumenten ter bescherming van rechtsstatelijke waarden. De rapporteurs adviseren de Europese Commissie meer consequent te rapporteren en streng toe te zien op de opvolging van hun aanbevelingen door de afzonderlijke lidstaten, waaronder Nederland. Daarnaast pleiten zij voor meer dialoog tussen nationale overheden, parlementen en de NHRIs, opdat de aanbevelingen daadwerkelijk tot positieve veranderingen leiden.
Bijzondere focus op NHRI’s
Voor 2025 is er specifieke aandacht voor het belang van onafhankelijke en goed functionerende NHRIs. Deze instellingen zijn volgens ENNHRI essentieel voor het beschermen van de checks and balances in elk rechtssysteem. Nederland wordt, net als andere lidstaten, opgeroepen om te investeren in een stevig mandaat, voldoende middelen en een veilige werkomgeving voor het College voor de Rechten van de Mens, de NHRI van Nederland. Hiermee kan het commissariaat doeltreffend zijn rol blijven vervullen als waakhond van de rechtsstaat, in samenwerking met andere maatschappelijke actoren en het brede publiek.
Het rapport meldt dat in verschillende Europese landen de ruimte voor maatschappelijke organisaties en mensenrechtenverdedigers verder onder druk staat—een trend waar ook Nederland waakzaam voor dient te zijn. Verstikking van dit zogenoemde ‘civic space’ en intimidatie van activisten vormen reële bedreigingen voor democratische beginselen en rechtsstatelijkheid. ENNHRI roept op tot bescherming van deze fundamentele vrijheden door zowel beleidsmaatregelen als ondersteuning vanuit nationale overheden.
Rechtspraak en mediavrijheid
Ook op het gebied van rechtsgang en persvrijheid worden persistent uitdagingen gesignaleerd. Onafhankelijke rechtspraak en vrije media blijven hoekstenen van een robuuste rechtsstaat. Nederland scoort hierin hoog, maar moet alert blijven gezien de bredere Europese context en recente incidenten rond bedreiging van journalisten en rechters. Door het delen van beste praktijken en samenwerking op Europees niveau kan Nederland bijdragen aan oplossingen en het versterken van de rechtsstaat binnen en buiten de landsgrenzen.
Tot slot onderstreept ENNHRI het belang van nauwere samenwerking tussen de Europese Commissie, nationale instituten en betrokken organisaties. De Nederlandse regering wordt aangemoedigd deze rapportages serieus te nemen en de dialoog met de NHRI te intensiveren. Alleen door gezamenlijke inspanningen is het mogelijk om de structurele bedreigingen van de rechtsstaat te keren en het vertrouwen van burgers in rechtsstatelijke instituties te herstellen en bestendigen.
