Onduidelijke wetgeving en open normen doen een groter beroep op de rechtsvormende taak van rechters. Complexe wetgeving werkt bovendien door in de werkdruk en doorlooptijden binnen de rechtspraak, stelt het ministerie van Justitie en Veiligheid.
Dat staat in de Staat van de wetgeving 2026, waarin het ministerie de groeiende complexiteit van Nederlandse wetgeving onderzoekt. Het rapport besteedt daarbij specifiek aandacht aan de rol van de rechter.
Wanneer de wetgever nalaat heldere keuzes te maken of gebruikmaakt van open normen, komt een groter deel van de rechtsvorming bij de rechter te liggen. Het nader invullen van het recht waar de wet ruimte laat, behoort tot de taak van de rechter. Naarmate de wet minder richting geeft, wordt volgens het rapport echter een groter beroep op die rechtsvormende taak gedaan.
Complexiteit werkt door in werkdruk
Dat belast volgens het rapport allereerst de rechtspraak zelf. De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak wijst erop dat steeds complexere wetgeving een van de bronnen is van de toegenomen werkdruk. Complexe wetgeving werkt volgens het rapport ook door in de doorlooptijden. Daarnaast raakt de problematiek uitvoeringsorganisaties, die met meer juridische procedures te maken krijgen.
Rechterlijke rechtsvorming kan vervolgens onbedoeld de complexiteit van het recht verder vergroten. Als voorbeeld noemt het rapport box 3. Nadat de Hoge Raad oordeelde dat het forfaitaire stelsel in bepaalde gevallen buiten toepassing moest blijven, stond de wetgever voor de opgave een alternatief te vinden. Dat werd een jarenlang proces, waarbij verschillende partijen wezen op gevolgen voor de complexiteit en uitvoerbaarheid.
Rechter niet overvragen
De rol van de rechter speelt ook op het snijvlak van nationaal en internationaal recht. De rechter moet internationaal en Europees recht in concrete geschillen toepassen. Waar de wetgever geen duidelijke keuzes maakt, kan de rechter daardoor medevormgever van complexiteit worden.
Het rapport waarschuwt dat de wetgever zich bij de voorbereiding van nieuwe regels bewust moet zijn van dit risico. Open begrippen, dwingend verdragsrecht en rechterlijke oordelen met gevolgen voor het gehele wettelijke stelsel kunnen de rechter een steeds grotere rechtsvormende rol geven. De wetgever moet daarom voorkomen dat de rechter wordt overvraagd.
