Kan een onderneming zich verschuilen achter juridisch advies wanneer achteraf blijkt dat regels toch zijn overtreden? Die vraag staat centraal in een recente uitspraak van het gerechtshof Den Haag over scheepssloop, afvalregelgeving en strafrechtelijke aansprakelijkheid. Francien Rense bespreekt deze uitspraak en de grenzen van de disculperende werking van juridisch advies bij complexe compliancevraagstukken.
In een voorafgaande serie columns in Advocatie stelde ik aan de orde, kort gezegd, hoe effectief in te grijpen bij bedrijfsschandalen. Relevante aspecten zijn hoe te bepalen of een onderneming handelt of nalaat, en dat een onderneming rechtvaardig verantwoordelijkheid neemt en overigens rechtsbescherming geniet. Dat laatste geldt zeker ook voor de personen die voor de onderneming handelen of aan de onderneming verbonden zijn, en daarop strafrechtelijk worden aangesproken.
Een aanpalende interessante vraag is hoe de onderneming en betrokken personen zich eventueel kunnen disculperen. Wanneer handelden zij verantwoord en zijn zij gevrijwaard van aansprakelijkheid, zelfs in het geval het onverhoopt toch mis blijkt gegaan? Vanzelfsprekend, zo zou je zeggen, zullen de bedrijfsjurist en zijn advies dan een belangrijke rol spelen. Als het juridisch advies luidt dat compliant wordt gehandeld, dan mag de onderneming en leiding daarvan uitgaan. Of toch niet?
Begin van dit jaar (eind januari 2026) wees het gerechtshof Den Haag een reeks arresten waarin de strafrechtelijke aansprakelijkheid van ondernemingen en daarbij betrokken stakeholders en functionarissen, aan de orde was. De achterliggende casus betrof de sloop van schepen, of die als afval moesten worden beschouwd en zo ja, of die als zodanig waren behandeld en de daarvoor geldende regels waren gevolgd.
Afgezien van de lezenswaardige overwegingen en afwegingen over het aanmerken van de schepen als afval en vooral het moment waarop deze volgens het gerechtshof als zodanig hadden moeten worden beschouwd en behandeld, besteedde het hof ook duidelijk en gestructureerd aandacht aan de positie, de wetenschap en de verantwoordelijkheid van de ondernemingen, hun stakeholders en functionarissen. Het gerechtshof stond voor beantwoording en beoordeling van vragen als wanneer van non-compliance van de ondernemingen kon worden gesproken, wanneer sprake was van hun “opzet”, en wanneer stakeholders en functionarissen mede-verantwoordelijk waren als “feitelijk leidinggevenden”.
Rechtsdwaling als verweer: wanneer schiet advies tekort?
Zeker zo interessant is de beoordeling van het gerechtshof van het verweer dat de onderneming en leidinggevenden zich zouden kunnen disculperen en beroepen op “rechtsdwaling”. De bedrijfsjurist van de groep ondernemingen had geadviseerd over de status van de schepen en de voorwaarden waaronder aan Europese afvalregelgeving (meer precies, de verplichte kennisgeving aan of toestemming van de autoriteiten aangaande overbrenging van afval) moest worden voldaan. De bedrijfsjurist had gemeend dat de bedoelde regelgeving niet van toepassing was afhankelijk van de geografische beweging van de schepen, kennelijk onvoldoende (of op onjuiste wijze) rekening houdend met de vraag wanneer van afval sprake was geweest. De bedrijfsjurist baseerde zich op informatie van een
branchevereniging en een verwerkingsbedrijf. De jurist noch de onderneming gingen over één nacht ijs.
Maar, mochten zij handelen als zij deden, of bevonden zij zich ongemerkt toch op glad ijs en gleden zij uit?
Het gerechtshof is onverbiddelijk. Gesteld noch gebleken was dat de vereniging of het verwerkingsbedrijf “beroepshalve gespecialiseerd waren in (de interpretatie van)” de bedoelde regels. De bedrijfsjurist had net zo min “een in de complexe materie van overbrenging van afvalstoffen gespecialiseerde en onafhankelijke jurist” om advies gevraagd. Het gerechtshof wees op de tekst van de regels en “simpele wijze” waarop daaruit, volgens het hof, de voorwaarden en het moment van toepasselijkheid van de genoemde kennisgevingsplicht, valt op te maken. Volgens het gerechtshof is een “dermate beperkte interpretatie (..) toegepast dat voor een professionele scheepvaart exploitant duidelijk is dat deze interpretatie geen recht doet aan de bedoelingen” van de relevante regelgeving.
Het behoeft verder weinig betoog. Het beroep op rechtsdwaling werd afgewezen. De ondernemingen gleden genadeloos af naar het oordeel non-compliance en strafrechtelijke aansprakelijkheid, “nog daargelaten dat een ieder geacht wordt de wet te kennen” zo trapte het hof enigszins na.
Welke lessen kunnen ondernemingen hieruit trekken?
Welke lering valt daaruit te trekken?
In alle eerlijkheid dat toch niet te gemakkelijk van de disculperende werking van intern ingewonnen advies moet en kan worden uitgegaan. Impliciet geeft het gerechtshof de ondernemingen en hun leiding de suggestie mee zo’n advies op waarde te schatten en na te gaan of op vlakken ook daadwerkelijk de vereiste expertise beschikbaar was. Strikt genomen bekritiseert het gerechtshof het gegeven advies fundamenteel, en vindt het gerechtshof dat ook de ondernemingen en hun functionarissen daartoe waren gehouden en dat zouden hebben kunnen nadoen.
Dat is enerzijds begrijpelijk want “onjuist” advies moet natuurlijk niet disculperen, maar anderzijds worden zo behoorlijk hoge eisen gesteld aan het beoordelingsvermogen van de adviesvragers. Kunnen zijn überhaupt beoordelen of deugdelijk en met voldoende expertise is en wordt geadviseerd? Het lijkt wel alsof het gerechtshof meeweegt dat het advies intern werd gegeven, kennelijk een ondernemingsbelang bij het gegeven advies veronderstellend. Zou een advies van een externe adviseur, zonder dat belang, wel disculperend hebben gewerkt of hebben kunnen werken, ook al was het onjuist in de ogen van het gerechtshof?
Vragen te over. Food for thought.
Francien Rense, partner Greenberg Traurig, Amsterdam
