De commissie Rechtsstatelijke toets verkiezingsprogramma’s concludeert dat nooit eerder zoveel partijprogramma’s elementen bevatten die risico vormen voor of strijdig zijn met de rechtsstaat. De NOvA noemt dat een alarmerende ontwikkeling en benadrukt het belang van structurele bescherming van rechtsstatelijke waarden.
Een recordaantal partijprogramma’s voor de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober bevat voorstellen die op gespannen voet staan met de rechtsstaat of daar regelrecht mee in strijd zijn. Dat concludeert de onafhankelijke commissie Rechtsstatelijke toets verkiezingsprogramma’s, ingesteld door de Nederlandse orde van advocaten (NOvA). De commissie, bestaande uit wetenschappers en advocaten, beoordeelde de verkiezingsprogramma’s op basis van algemeen aanvaarde nationale en internationale juridische minimumnormen.
“Veel van de voorstellen in de verkiezingsprogramma’s staan op belangrijke onderdelen op gespannen voet met de rechtsstaat,” zegt commissievoorzitter Elaine Mak. “We zien dit jaar een recordaantal voorstellen dat de toets der kritiek niet doorstaat. Dat is alarmerend.” Volgens algemeen deken Sanne van Oers is de rechtsstaat “geen rustig bezit”. De NOvA acht het daarom haar taak om op te komen voor de rechtsstaat en inzichtelijk te maken waar de risico’s liggen én welke voorstellen deze juist kunnen versterken.
Steeds meer ‘rode’ kwalificaties
De commissie hanteert een zogenoemde ‘stoplichtmethode’: voorstellen die de rechtsstaat versterken krijgen een groene kwalificatie, plannen die een risico vormen geel, en voorstellen die strijdig zijn met rechtsstatelijke beginselen rood. Sinds 2012 neemt het aantal rode markeringen sterk toe. Waar toen slechts twee programma’s zulke voorstellen bevatten, liep dit op tot tien van de achttien programma’s in 2023. In de toetsing van 2025 bevatten twaalf van de vijftien programma’s minstens één voorstel dat in strijd is met de rechtsstaat, en bij bijna twee derde zelfs meerdere.
Voorbeelden daarvan zijn het inperken van het demonstratierecht, het sluiten van de toegang tot collectieve rechtsgangen, en het ter discussie stellen van internationale verdragen of de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Deze ontwikkeling loopt volgens de commissie gelijk op met de verdere verharding van het politieke debat. Tegelijkertijd doen vrijwel alle partijen ook voorstellen die de rechtsstaat kunnen versterken — een hoopvol signaal, aldus de commissie.
Na de toetsing van de verkiezingsprogramma’s 2023 heeft de NOvA besloten om voortaan ook het regeerprogramma door een onafhankelijke commissie op rechtsstatelijkheid te laten toetsen.
