De Nationale ombudsman concludeert in een nieuw rapport ‘Sta voor protest!’ dat het demonstratierecht in Nederland steeds verder onder druk staat. Overheid en politiek richten zich in toenemende mate op het beheersen van risico’s en het beperken van overlast, terwijl het beschermen en faciliteren van het demonstratierecht op de achtergrond raakt.
Het demonstratierecht is essentieel voor een vrije, democratische samenleving. In het rapport uit 2018 constateerde de Nationale ombudsman al dat de overheid neigde naar risicomijdend gedrag, waarbij openbare orde en veiligheid vaak vooropstonden ten koste van het recht zelf. Nu, in 2026, maakt de ombudsman opnieuw de balans op — en die is zorgwekkend.
De overheid richt zich nog sterker dan in 2018 op het uitsluiten van risico’s en het beperken van overlast. Niet alleen in de uitvoering ligt de nadruk op controle en begrenzing van demonstraties, maar ook vanuit de regering en het parlement, zichtbaar in moties en wetsvoorstellen. In de praktijk staat daarmee niet het beschermen en faciliteren van het demonstratierecht centraal, maar het voorkomen van problemen met de openbare orde.
Burgers haken af of verharden
Burgers moeten er in sommige gevallen veel voor over hebben om te demonstreren. Zij hebben het gevoel dat de overheid hen in de gaten houdt, terwijl onduidelijk blijft of dat gevolgen heeft en welke dat dan zijn. Daarnaast kunnen demonstranten te maken krijgen met geweld — door de politie of vijandig publiek — en in sommige gevallen met strafvervolging. Dat leidt ertoe dat sommige burgers verharden. Anderen haken af. Daardoor betalen ook burgers die hun mening niet (durven) uiten een prijs: hun stem ontbreekt in het maatschappelijke debat.
Gemeenten passen regelmatig standaardbeperkingen toe die op gespannen voet staan met het demonstratierecht. De ombudsman wijst erop dat dergelijke algemene maatregelen, die alle demonstraties raken vanwege incidenten bij een deel ervan, geen passend antwoord zijn.
Rechtsbescherming schiet tekort
Demonstranten hebben niet altijd een reële mogelijkheid om op te komen voor hun belangen wanneer zij het niet eens zijn met de keuzes of het handelen van de overheid. Het aantal klachten over politieoptreden neemt toe, en er bestaat weinig vertrouwen in een onafhankelijke klachtbehandeling. Ook is het voor demonstranten niet altijd duidelijk welke beperkingen gemeenten opleggen en hoe zij daartegen juridisch kunnen opkomen.
De Nationale ombudsman roept de regering, het parlement en de uitvoering op om het demonstratierecht te beschermen in woord en daad. Er is geen behoefte aan nog meer wetgeving: de bestaande wetgeving biedt al voldoende mogelijkheden om demonstraties in goede banen te leiden en waar nodig proportioneel te beperken. Het recht om te demonstreren is te kostbaar om te beknotten — zeker in een tijd waarin de democratische rechtsstaat ook in Europa niet vanzelfsprekend is.
Bron:
Nationale Ombudsman – Sta voor Protest!
Nederlands Juristenblad – NJB: Nieuws- Demonstratierecht steeds verder onder druk
