De Nederlandse overheid verzamelt steeds meer informatie over demonstraties en demonstranten. Het College voor de Rechten van de Mens waarschuwt in zijn jaarrapportage dat dit mensen kan weerhouden van deelname aan demonstraties of van het uitspreken in het publieke debat. Een actueel punt na de ‘Rode Lijn’ demonstratie van afgelopen weekend, waar ook juristen in mee liepen.
De informatie die de overheid verzamelt, kan bijdragen aan het goede verloop van een demonstratie. Ze kan echter ook persoonsgegevens bevatten of inzicht geven in politieke of religieuze opvattingen. Volgens het College kan het idee dat de overheid deze informatie verzamelt, en wellicht voor allerlei doelen gebruikt, een afschrikkend effect hebben. Voorzitter Rick Lawson benadrukt dat mensen zich vrij moeten voelen om op te komen voor wat zij belangrijk vinden. Het demonstratierecht noemt hij een onmisbaar onderdeel van de democratische rechtsstaat.
Voor de jaarrapportage onderzocht het College welke informatie overheden rond demonstraties verzamelen. Ook bekeek het welke voorstellen er zijn om nieuwe manieren van informatieverzameling toe te staan. Daarbij is onder meer gekeken naar online monitoring, observaties door de politie op straat, informatie van burgerinformanten, gegevens die worden opgevraagd bij organisatoren en cameratoezicht. Het College constateert dat de informatieverzameling steeds omvangrijker wordt. Ook ziet het een tendens om nog meer mogelijk te maken.
Vicieuze cirkel van wantrouwen
Het College is vooral bezorgd over de gevolgen die de maatregelen gezamenlijk kunnen hebben. Door gegevens uit verschillende bronnen te combineren, kan een gedetailleerd beeld ontstaan van het persoonlijke leven van demonstranten en organisatoren. Daarmee neemt het risico toe op inbreuken op het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer en op het recht om vreedzaam te demonstreren.
Uit gesprekken met maatschappelijke organisaties blijkt dat sommige demonstranten en organisatoren de overheid gaan wantrouwen. Sommige organisatoren zoeken minder contact met de overheid, bijvoorbeeld door demonstraties niet vooraf aan te melden. Overheden reageren vervolgens door op andere manieren informatie te verzamelen over geplande demonstraties. Zo kan een vicieuze cirkel ontstaan van wantrouwen, monitoring en oplopende spanningen tussen demonstranten en overheid.
Reflex om meer bevoegdheden
Het College wijst erop dat veruit de meeste demonstraties zonder problemen verlopen: ongeveer 97 procent kent geen incidenten. Toch groeit in de politiek de roep om meer middelen in te zetten. Als tijdens een demonstratie rellen ontstaan en strafbare feiten worden gepleegd, kunnen de politie en het Openbaar Ministerie al strafrechtelijke bevoegdheden inzetten. Na incidenten schieten politici en bestuurders echter vaak in een reflex om meer wettelijke bevoegdheden te vragen. Volgens het College leidt dat tot te veel monitoring, controle en wantrouwen, wat op gespannen voet staat met mensenrechten.
In het politieke debat worden maatregelen vaak afzonderlijk beoordeeld. Het College vindt dat niet voldoende, omdat er ook een risico schuilt in de optelsom. Het roept de overheid op terughoudender te zijn met nieuwe bevoegdheden voor toezicht op demonstranten en demonstraties. Online monitoring en cameratoezicht moeten kritisch worden onderzocht, en bestaande en nieuwe maatregelen moeten in samenhang worden beoordeeld. Daarnaast moet de overheid transparanter zijn over welke gegevens worden verzameld, bewaard, gedeeld en gebruikt. Ook moet zij zo weinig mogelijk persoonsgegevens verzamelen. Lees het hele rapport hier.
