De toenemende verzameling van persoonsgegevens over demonstranten door politie en gemeenten zet het demonstratierecht onder druk. Het College voor de Rechten van de Mens waarschuwt in zijn jaarlijkse rapportage 2025-2026 voor de gevolgen van cameratoezicht, online monitoring en het gebruik van politie-informanten.
In het rapport Demonstreren in beeld onderzoekt het College hoe de overheid informatie over demonstraties en deelnemers verzamelt, opslaat en gebruikt. Daarbij staat de verhouding tussen openbare veiligheid, privacy en demonstratievrijheid centraal.
Volgens het College verloopt 97 procent van de demonstraties zonder incidenten. Toch worden steeds meer mogelijkheden ontwikkeld om demonstranten voorafgaand aan, tijdens en na afloop van protesten te monitoren.
Het College waarschuwt dat deze ontwikkeling een afschrikwekkend effect kan hebben. Mensen kunnen afzien van deelname aan demonstraties wanneer zij vrezen dat hun identiteit, politieke overtuigingen of andere persoonsgegevens worden geregistreerd.
Wettelijke grondslag en toezicht schieten tekort
Bijzondere aandacht gaat uit naar het Team Openbare Orde Inlichtingen (TOOI), dat onder meer informatie verzamelt via informanten. De Autoriteit Persoonsgegevens constateerde eerder dat voor een deel van deze activiteiten een wettelijke grondslag ontbreekt.
Het College betwijfelt of de aangekondigde aanpassingen van de werkwijze voldoende zijn. Ook pleit het voor onafhankelijk toezicht op het TOOI.
Daarnaast signaleert het rapport juridische knelpunten bij het verzamelen van informatie uit sociale media en besloten online groepen. Nieuwe bevoegdheden moeten volgens het College voldoen aan de eisen van noodzakelijkheid, proportionaliteit en subsidiariteit.
Gezichtsherkenning en anonimiteit
Ook het gebruik van camerabeelden en gezichtsherkenningstechnologie krijgt aandacht. De Europese AI-verordening verbiedt realtime biometrische identificatie voor rechtshandhaving in openbare ruimten, behoudens strikt omschreven uitzonderingen.
Het College benadrukt bovendien het belang van anoniem demonstreren. Een algemeen verbod op gezichtsbedekkende kleding kan volgens het rapport een ongerechtvaardigde beperking van de demonstratievrijheid opleveren.
Het College adviseert de overheid een samenhangend wettelijk kader te ontwikkelen, onrechtmatige informatieverzameling te beëindigen en transparanter te zijn over toezichtmaatregelen. Ook moet worden voorkomen dat extra bevoegdheden het wantrouwen tussen demonstranten en autoriteiten vergroten.
