De Urgenda-zaak markeert een keerpunt in het Nederlandse staatsrecht. Met het arrest van 2019 bekrachtigde de Hoge Raad het vonnis van het Gerechtshof met een concrete reductieverplichting voor de Staat. Daarmee trad de rechter nadrukkelijk op het terrein van de politiek. Of men dat toejuicht of betreurt, één ding is duidelijk: dit was geen zuiver juridische, maar ook een beleidsmatige beslissing.
Van rechter tot beleidsmaker: een stille verschuiving
Wie de trias politica serieus neemt, moet de consequenties aanvaarden. Wanneer de rechterlijke macht steeds vaker de rol van stuurder van beleid op zich neemt – in klimaat, stikstof, migratie en andere domeinen – kan de benoeming van haar hoogste leden niet langer een grotendeels interne en weinig transparante procedure blijven. Dan is het tijd voor een volwassen, meer open benoemingsproces. In de Verenigde Staten worden kandidaten voor het Supreme Court openbaar gehoord door de Senaat. Senatoren stellen vragen over juridische filosofie, interpretatiemethoden en maatschappelijke opvattingen. Dit proces is vaak intens en leidt tot een scherpe rechtspraak, maar het biedt wel grote duidelijkheid over waar een rechter staat. Die duidelijkheid heeft ook waarde.
In Nederland is de benoeming van raadsheren van de Hoge Raad nog altijd een relatief gesloten proces. De Raad doet een voordracht, de minister van Justitie en Veiligheid volgt doorgaans, en de Tweede Kamer heeft een beperkte rol. Publiek debat over de achtergrond, methodologische voorkeuren of staatsrechtelijke visie van kandidaten is zeldzaam. We houden vast aan het beeld van de rechter als neutrale arbiter die boven de politiek staat. – terwijl de praktijk van de laatste jaren laat zien dat ook de Hoge Raad onvermijdelijk keuzes maakt met een politieke dimensie.
Een gesloten procedure voor een open vraagstuk
Transparantie in de benoeming is geen aantasting van de rechterlijke onafhankelijkheid, maar juist een voorwaarde voor haar legitimiteit. Wanneer rechters de grenzen van het juridische en het politieke doen vervagen, groeit de behoefte aan inzicht in wie zij zijn en welke afwegingen zij maken. Niet om hen politiek te maken, maar om erkenning te geven aan de macht die zij uitoefenen.
De Urgenda-uitspraak heeft laten zien hoe groot die macht kan zijn. Het zou daarom passend zijn als de benoemingsprocedure van de Hoge Raad opener wordt, met een grotere rol voor het parlement en meer publieke verantwoording. De Amerikaanse aanpak schept tenminste duidelijkheid. Nederland zou daar een eigen, passende vorm voor moeten vinden.
Feike Otto van der Zee
Student Rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Amsterdam
