In de EBI in Vught en op AIT-afdelingen woedt al maanden een conflict over AI‑camera’s bij advocaat‑cliëntgesprekken, waarbij strafrechtadvocaten twijfelen aan de vertrouwelijkheid van hun consulten. DJI en staatssecretaris Rutte proberen de bezwaren weg te nemen met garanties, technische beperkingen en de inzet van liplezers, maar of dat genoeg is, moet op 6 februari blijken.
Sinds november weigert een grote groep strafrechtadvocaten, onder wie initiatiefnemer Sander Janssen, nog in de EBI in Vught en op Afdelingen Intensief Toezicht met cliënten te spreken, omdat alle gesprekken voortaan onder cameratoezicht plaatsvinden en zij de vertrouwelijkheid onvoldoende gewaarborgd achten. In de spreekkamers zijn camera’s met continu zicht op gezicht en mond van advocaat en cliënt geplaatst; audio-opname is in de EBI volgens DJI uitgesloten, maar elders wordt melding gemaakt van aanwezige microfoons en instructies die het bedekken van de mond verbieden. Advocaten vrezen dat hiermee liplezen – al dan niet ondersteund door AI – gevoelige communicatie kan blootleggen en dat meekijkend personeel processtrategische informatie kan opvangen.
Liplezers tonen risico, DJI noemt kans “nihil”
Om de discussie te objectiveren heeft DJI zogenoemde beeldafzieners, professionele liplezers, ingeschakeld om bestaande opnames van cliëntgesprekken in de EBI te analyseren, zo bericht NU.nl. Na terugspoelen en inzoomen bleken zij in staat delen van vertrouwelijke gesprekken te reconstrueren, waarmee wordt bevestigd dat visueel liplezen op basis van de huidige camerabeelden feitelijk mogelijk is. DJI benadrukt echter dat de kans dat niet‑getraind gevangenispersoneel zelfstandig kan liplezen verwaarloosbaar is, mede omdat zij live‑beelden niet kunnen pauzeren, niet kunnen terugspoelen en niet over een zoomfunctie beschikken.
De dienst stelt verder dat videobeelden direct na afloop van gesprekken worden verwijderd en alleen worden opgeslagen als een medewerker tijdens het gesprek moet ingrijpen, bijvoorbeeld bij een veiligheidsincident. Slechts een klein aantal geautoriseerde medewerkers heeft toegang tot opgeslagen beelden, waarbij inzage op naam wordt gelogd om achteraf controle mogelijk te maken. Volgens DJI blijft de kern van de advocatenklacht – dat vertrouwelijke communicatie kan worden gereconstrueerd – daarmee onder de veiligheidsdrempel, terwijl de noodzakelijke toezichtdoelen behouden blijven.
AI-functies, licenties en vervolgstappen
Een extra spanningspunt is dat de gebruikte camera’s zijn uitgerust met AI‑functionaliteiten, waarmee in theorie nu of in de toekomst geautomatiseerde lipleestoepassingen zouden kunnen worden ingezet. DJI verzekert dat deze mogelijkheden niet actief zijn, omdat de benodigde softwarelicenties niet zijn afgenomen, en stelt dat liplezen – ook achteraf – niet mogelijk zal worden gemaakt via AI. Tegelijkertijd kondigt staatssecretaris Arno Rutte aan dat DJI samen met liplezers alle camera’s langsloopt om camerastandpunten aan te passen, zodat ook live meelezen via liplezen wordt uitgesloten.
In afwachting van deze aanpassingen mogen advocaten tijdens gesprekken mondkapjes dragen, als extra waarborg voor de geheimhouding. Daarnaast komt er zo spoedig mogelijk een onafhankelijke audit om te toetsen of alle wettelijke waarborgen rond het videotoezicht worden nageleefd. Op 6 februari beslist de groep stakende strafrechtadvocaten of de gegeven technische en organisatorische garanties voldoende zijn om hun werk in de EBI en op de AIT’s te hervatten.
