Het uitgebreide spreekrecht, dat sinds 2016 in zwang is, wordt positief ervaren door slachtoffers en nabestaanden. Ook slachtofferadvocaten zijn positief, terwijl strafrechtadvocaten wisselende ervaringen hebben. Dat zijn enkele conclusies uit een onderzoek van het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) en Universiteit Leiden.
In 2016 is het spreekrecht van slachtoffers en nabestaanden in het strafproces (dat in 2005 werd geïntroduceerd) uitgebreid. Sindsdien mag niet alleen worden gesproken over de gevolgen van het misdrijf, maar ook over bijvoorbeeld de schuldvraag, het bewijs of de op te leggen straf.
Uit het onderzoek van het NSCR en Universiteit Leiden blijkt dat slachtoffers de huidige vorm van het spreekrecht – de uitgebreide variant dus – als prettig ervaren. Ze zijn blij met ‘de vrijheid om te kunnen spreken waarover ze willen’, en sommige geënquêteerden gaven aan niet gesproken te hebben als ze zich hadden moeten beperken.
Volgens het rapport maken dan ook veel sprekers gebruik van de uitbreiding. Zo spreken veel slachtoffers en nabestaanden over het strafbare feit, maar ook over de schuld van de verdachte en de strafmaat. Over het bewijs of het verloop van het strafproces wordt minder vaak gesproken.
Emotioneel herstel
Verder zijn, in vergelijking met het beperkte spreekrecht, de sprekers positiever over de impact op autoriteiten. Slachtoffers en nabestaanden voelen zich door het uitgebreide spreekrecht meer erkend en serieus genomen. Volgens hen weten autoriteiten nu beter hoe zij het misdrijf hebben ervaren en wat de gevolgen daarvan zijn, en krijgen ook de daders meer inzicht in de consequenties van hun delict.
Tevens draagt het uitgebreide spreekrecht bij aan het begin van emotioneel herstel van slachtoffers en nabestaanden, aldus het onderzoek. Zo wordt door respondenten onder meer gesproken over het ‘terugpakken van de regie’, ‘zich krachtiger voelen’ en ‘gehoord worden’. De voorbereiding van het spreekrecht heeft eveneens positieve effecten: slachtoffers geven aan dat het ‘op een rijtje zetten’ van wat er is gebeurd, helpend kan zijn in de verwerking.
Duidelijke kaders
De ervaringen van professionals met het uitgebreide spreekrecht verschillen per beroepsgroep. Voor rechters hangt het af van de zaak: ‘soms hebben ze positieve ervaringen, soms hebben ze negatieve ervaringen’. De balans bewaren tussen ‘het slachtoffer de ruimte geven om zijn verhaal te doen en het slachtoffer te begrenzen indien nodig’, vinden rechters lastig. De belangrijkste aanbeveling van het rapport is daarom het toevoegen van kaders aan het onbelemmerde spreekrecht.
Strafrechtadvocaten geven eveneens aan wisselende ervaringen te hebben. Zij vinden het overwegend goed gaan, maar hebben ook negatieve ervaringen. Slachtofferadvocaten en officieren van justitie geven op hun beurt aan dat ‘de vrees voor negatieve effecten zich in de praktijk niet lijken voor te doen’. Zij hebben positieve ervaringen met het spreekrecht. Medewerkers van Slachtofferhulp Nederland noemen het onbelemmerd spreekrecht van ‘grote toegevoegde waarde in de voorbereiding’, aangezien ze aan slachtoffers kunnen vertellen dat ze alles mogen zeggen.
De ongewenste effecten van het uitgebreide spreekrecht zijn volgens professionals onder meer ongepaste slachtofferverklaringen (bedreigingen of beledigingen richting de verdachte), het houden van een tweede requisitoir door de slachtofferadvocaat en de impact op de procesgang (bijvoorbeeld de tijd die het spreekrecht in beslag neemt, en het tonen van schokkende foto’s en filmpjes). Ook hier moeten duidelijke kaders soelaas bieden volgens het onderzoek.
Lees hier het hele onderzoeksrapport.
