In dit opiniestuk pleit notaris mr. Geert Janssen (MAES notarissen) voor een wettelijke rol van de notaris bij echtscheidingen in goed overleg. Volgens hem kan dat leiden tot een efficiënter, overzichtelijker en minder foutgevoelig proces. Met één regisseur en duidelijke waarborgen blijft de rechter beschikbaar bij conflict, terwijl onnodige procedures, wachttijden en kosten worden voorkomen.
Onlangs nam de KNB, de beroepsvereniging van het notariaat, het initiatief om te pleiten dat de notaris een wettelijke taak krijgt om echtscheidingen te formaliseren wanneer echtgenoten in goed overleg uit elkaar gaan en de notaris het gehele echtscheidingsproces begeleidt. Een verstandig initiatief waar alleen maar winnaars kunnen uitkomen. Een echtscheiding die in goed overleg verloopt, is in Nederland vaak nog steeds onnodig omslachtig. Partners zijn het eens, en toch volgt vrijwel altijd een formele route langs advocaat en rechtbank.
Efficiënter en minder foutgevoelig
De kern van het idee is eenvoudig: één regisseur, één dossier, één tijdlijn. In plaats van afspraken opstellen in het ene traject, formeel indienen en afronden in een tweede traject, en vermogensoverdracht in een derde traject, kan het proces worden gebundeld. Dat is efficiënter en minder foutgevoelig. Veel problemen in “goede” scheidingen ontstaan niet door onenigheid maar door gebrekkige afstemming. Minder overdrachtsmomenten tussen professionals betekent minder kans op misverstanden en ruzie. Het notariaat is ingericht op rechtszekerheid in situaties waarin partijen vrijwillig afspraken maken met grote gevolgen. De notaris is onafhankelijk, heeft een informatie- en zorgplicht, en is gewend om te toetsen of partijen de consequenties begrijpen en of afspraken juridisch kloppen.
Een vaak gehoorde zorg is of dit niet gewoon een nieuw verdienmodel is voor notarissen. Dat hoeft niet, en het is zelfs aannemelijk dat cliënten juist goedkoper uit kunnen zijn zonder dat de notaris meer hoeft te verdienen. In veel scheidingen is notariële inzet al nodig, bijvoorbeeld bij overdracht van een koopwoning, bij verdeling van vermogen dat in een akte moet worden vastgelegd, of bij ondernemingsstructuren en huwelijkse voorwaarden. De “nieuwe” stap is dan vooral het formaliseren van de echtscheiding zelf. Als die handeling wettelijk strak wordt ingericht met gestandaardiseerde stappen en registratie, kan dat relatief efficiënt. De notaris maakt dan vergelijkbare dossierkosten – intake, checks, concepten, toelichting – maar de totale keten wordt korter omdat een extra procedurele schakel vervalt.
Voordelen
Dat doelmatige effect wordt zichtbaar in diverse praktijksituaties. Neem de koopwoning. Daar spelen altijd meerdere lagen tegelijk: wie blijft wonen, hoe wordt de over- of onderwaarde verdeeld, wat gebeurt er met de hypotheek, en hoe wordt eigendom juridisch geleverd. In het huidige model lopen deze onderwerpen vaak langs verschillende sporen, waardoor de planning kwetsbaar wordt. Een geïntegreerde route maakt de volgorde logischer: afspraken sluitend maken, financiering en overdracht juridisch correct regelen, en de scheiding formaliseren.
Bij ondernemers is het voordeel vooral risicoreductie. Zodra ondernemingsvermogen, aandelen, certificaten, borgstellingen of rekening-courantverhoudingen meespelen, is de scheiding feitelijk ook een herstructurering. Kosten ontstaan dan vaak niet door de basisafspraak, maar door herstelwerk: een onduidelijke waarderingsgrondslag, een bepaling die fiscaal of juridisch niet uitvoerbaar is, of afspraken die later tot discussie leiden.
Ook bij scheidingen met kinderen kan het verschil groot zijn, juist omdat ouders behoefte hebben aan voorspelbaarheid. Niet iedere scheiding met kinderen is ingewikkeld; vaak zijn ouders het eens over zorgverdeling en communicatie. Maar zij willen wél overzicht wanneer iets definitief is en welke stappen nog volgen richting gemeente, toeslagen, verzekeringen, school en bank.
Tot slot speelt vaak bij scheidingen dat voormalige echtgenoten hun testament willen wijzigen. Bij een echtscheiding is de meest voorkomende wens het testamentair uitsluiten van de ex-partner. Hoewel een echtscheiding ervoor zorgt dat de ex-partner geen aanspraak meer kan maken op de erfenis, blijft een oud testament vaak inhoudelijk geldig.
Snel waar het kan, rechterlijk waar het moet
Belangrijk is dat een notariële route niet verwordt tot snel en makkelijk zonder vangnet. Het onderscheid moet scherp blijven: snel waar het kan, rechterlijk waar het moet. Zodra er signalen zijn van druk, ongelijkheid, onveiligheid, of inhoudelijk conflict over kinderen of geld, moet de weg naar de rechter openstaan en laagdrempelig zijn. In een goed ontworpen systeem hoort daarom een set procedurele waarborgen: toetsing van vrijwilligheid, ruimte voor separate gesprekken, extra aandacht voor begrip en taalniveau, en een duidelijke stopknop met doorverwijzing zodra de notaris twijfelt aan evenwicht of vrije wil.
Als die waarborgen kloppen, ontstaat een tweesporenmodel dat beter aansluit op de werkelijkheid. De rechterlijke route blijft het vangnet en het forum voor geschillen. De notariële route wordt het efficiënte spoor voor de grote groep die het eens is en vooral behoefte heeft aan zorgvuldige vastlegging en snelle afronding. De winst zit dan niet in “meer werk” voor de notaris, maar in een slimmer systeem: minder dubbel werk, minder wachttijd, lagere ketenkosten en een betere uitvoerbaarheid voor cliënten.
Van nature treedt de onpartijdige en onafhankelijke notaris in veel gevallen al op als een geschillenbeslechter en kan worden gezien als een, formeel of informeel, mediator. Ook bij echtscheidingen kan de notaris veel conflicten voorkomen en wanneer er onenigheid ontstaat, een gezamenlijke oplossing vinden.
mr Geert Janssen is notaris bij MAES notarissen
